Verrot hout, weinig beenderen

grafkelder Midwolde vóór de restauratie /Foto Omke Oudeman

grafkelder Midwolde vóór de restauratie /Foto Omke Oudeman

Fascinerend maar ook redelijk macaber onderwerp is het toch: grafkelders. Ietwat vreemde beweging ook van ons om huiverig maar vooral nieuwsgierig een grafkelder in te willen en zo geconfronteerd te worden met je eigen sterfelijkheid. Die nieuwsgierigheid bleek ook weer vorige week tijdens de presentatie van het nieuwste deeltje in onze kerkhovenserie en vervolgens de lezing van auteur Harry Brouwer. De zaal was prettig gevuld en Harry kon boeiend vertellen.

CfijoblXEAAw01N

grafkelder in Wieuwerd

grafkelder in Wieuwerd

Overigens was net als bij Brouwer de grafkelder van Wieuwerd voor mij de eerste die ik als tiener ooit bezocht. Daarna is er lange tijd voorbij gegaan eer ik een volgende (en wat mij betreft laatste) grafkelder betrad. De indruk die de kelder in Wieuwerd op mij maakte is daar debet aan. De inhoud is mij al te zeer op het netvlies gebrand.  Harry daarentegen was een stuk dapperder en oprecht gegrepen door het fenomeen grafkelders en heeft nadien vele ervan bezocht. Overigens vooral in het buitenland, simpelweg omdat deze vaker open zijn gesteld voor bezoekers dan in Nederland.

CfijoYTWsAE_LAT
Afgaand op het gemak waarmee Brouwer de avond vulde leek het alsof het geen moeite was geweest om een boekje van pakweg 30 pagina’s vol te pennen met historische, opmerkelijke, morbide en droevige zaken maar dat is beslist niet het geval geweest. Het is zelfs opvallend te noemen dat ondanks de grote fascinatie voor grafkelders er maar zo bitter weinig over is geschreven. Het was veel zoeken in allerlei archieven en grijze gebieden om Een grote hoop verrot holt en dog weijnig beenderen te vullen. Waardevol boekje dus!

Het voert te ver om de hele lezing hier te herhalen, bovendien kan Harry dat vele malen beter dan ik, maar de verhaallijn liep zo’n beetje vanaf de middeleeuwen toen alleen priesters in de kerk werden begraven en dan het liefst dicht bij het altaar, daar waar vaak restanten van heiligen te vinden waren tot de grafkelder van Michiel de Ruyter in Amsterdam. Die met het grafmonument van Rombout Verhulst en waar tot 1868 nog Ruyters werden bijgezet. Maar uiteraard ook allerlei feitjes over de Groninger grafkelders en een aantal bijzonderheden daaromtrent.

Restanten van de pruik van de Graaf uit de grafkelder van de kerk te Midwolde /Foto Omke Oudeman

Restanten van de pruik van de Graaf uit de grafkelder van de kerk te Midwolde /Foto Omke Oudeman

Zoals deze rode pruik, een historische sensatie noemt Brouwer dit: dichter bij het verleden kun je niet komen. De pruik werd in de jaren tachtig van de vorige eeuw aangetroffen in de grafkelder van Midwolde. Het was een rommeltje daar: vergane en uit elkaar gevallen kisten en een grote hoeveelheid schedels en beenderen. Volslagen onduidelijk wie er aangetroffen waren. Totdat dus die pruik gevonden werd in een van de kisten (die verder helemaal leeg was, ook dat nog). Na wat onderzoek bleek het om een krulpruik te gaan die in de 17 eeuw erg modieus was en laat nu Georg Wilhelm van In- en Kniphuisen, de tweede man van Anna van Ewsum, op een oude gravure met een dergelijke pruik zijn afgebeeld. De conclusie was snel getrokken. De pruik, eentje van berenhaar uit de Andes, is overigens na restauratie van de grafkelder en kisten en kistjes netjes teruggelegd.

MIDWOLDE / 17-3-2004 / Beeld van de grafkelders onder de vloer van de kerk. Grafkisten en kistjes. /Foto Omke Oudeman

MIDWOLDE / 17-3-2004 / Beeld van de grafkelders onder de vloer van de kerk. Grafkisten en kistjes. /Foto Omke Oudeman

lengtedoorsnede kerk Harkstede

lengtedoorsnede kerk Harkstede

En wist u van de overwelfde ruimte onder de totale lengte van de kerk in Harkstede? Dat is dus een hele grote ruimte van 7 bij 22 meter! Het werk van Henric Piccardt die de kerk van Harkstede bouwde tot ‘eer van de allerhoogste God’ en zeker ook een beetje voor hemzelf: herinneringen aan Henric en zijn vrouw zijn veelvuldig in de kerk terug te vinden. Onder andere in die grote overwelfde ruimte; hier staan twee grote intacte kisten, maar ook een klein kistje. We weten dat hierin een gebalsemd lichaam is van een klein meisje, in 1928 nog gezien door Pathuis die het vele jaren later, in 1984, beschreef als ‘een gebalsemd lijkje, met kuiltjes in de wangen, iets lachend en een krulletje op het voorhoofd’.

Dan Leermens. Hier hebben de bewoners van de borg Bolsiersema, tenminste men denkt dat de grafkelder waarschijnlijk als rustplaats voor hen heeft gediend, plaats gemaakt voor …..  witlof!

LEERMENS / 14-1-2014 / De Donatus kerk ligt op een wierde. Interieur en exterieur. / Foto: Omke Oudeman

LEERMENS / 14-1-2014 / De Donatus kerk ligt op een wierde. Interieur en exterieur. / Foto: Omke Oudeman

witlofkwekerij in de grafkelder

witlofkwekerij in de grafkelder / foto: Theunis Haveman

Ten slotte de ‘natte jonkers in Feerwerd’ waarvan de restanten van kisten en stoffelijke resten aangetroffen werden in de jaren dertig van de vorige eeuw, tijdens werkzaamheden in de kerk. De titel is afkomstig van de verslaggever die de opwinding onder de bewoners van Feerwerd met groot enthousiasme versloeg, maar het schijnt dan ook werkelijk een chaos te zijn geweest in de grafkelder. Misschien wel net zo’n chaos als hieronder in de grafkelder van Wehe.

Grafkelder Wehe in 1986

Grafkelder Wehe in 1986

Tegenwoordig wordt maar weinig meer gekozen voor het bijzetten van overledenen in grafkelders. Uitzondering in Nederland is de Nieuwe kerk te Delft waar leden van de koninklijke familie nog steeds bijgezet worden. Niet allemaal; prins Friso ligt vlakbij de woonstee van zijn moeder begraven. Wellicht ook voor zijn kinderen; buiten in de open lucht met groen gras, ruisende bomen en geluiden van vogels lijkt mij een beduidend mildere ervaring dan in de oorverdovende stilte en de kilheid van een graftombe waar de overblijfselen van voorouders nadrukkelijk aanwezig zijn.

De nieuwe grafkelder in Delft

De nieuwe grafkelder in Delft

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s