Een dichtgemetseld poortje

Beerta eind 19e, begin 20e eeuw. foto: RCE

Tijdens een overleg over de kerk van Beerta ontspon zich een kleine discussie over een vroegere ingang op de zuidkant van het koor. Misschien was dat een priesteringang geweest? In 1963 schrijft restauratiearchitect P.L. de Vrieze hierover dat “het bouwwerk meerdere geheimen” blijkt te bezitten, “die het slechts bij geduldig en nauwkeurig onderzoek wenste los te laten”.  Tot die geheimen behoort de ontdekking van twee poortjes, een in de noord- en een in de zuidgevel. Vrieze vermoedt dat het om priesteringangen gaat. We kunnen het niet nagaan; de sporen ervan zijn tijdens diezelfde restauratie weer keurig weggewerkt.

Interieur Beerta

Op zoek naar meer informatie over het fenomeen priesteringang valt me op dat er niet overdadig veel is. Als er al sprake is van een, veelal dichtgemetselde, priesteringang dan wordt dit terloops in één regel vermeld. Eigenlijk had ik graag een wat mysterieus verhaal willen schrijven, maar, zoals Kees van der Ploeg mij verzekerde, er is helemaal niets geheimzinnigs of sacraals aan zo’n ingang; het is puur pragmatisch. Middeleeuwse kerken hadden dikwijls in het koor een ingang voor de priesters. Of dat noord of zuid was, is afhankelijk van waar de pastorie stond: ten noorden of zuiden van het koor.

kerk Sellingen. foto: O. Knottnerus

In Kerken in Groningen geschreven door Ada van Deijk (2005) staat iets over een zogenaamde ‘gerfkamer’ in de 14e eeuwse kerk te Sellingen. Op de fundamenten van die kamer is tijdens de vorige restauratie een nieuwe consistoriekamer gebouwd. Zo’n gerfkamer was de ruimte waar de priester zich bijvoorbeeld in zijn liturgische kleding hulde voordat hij het koor betrad en daarbij gebruik maakte van zijn eigen doorgang: de priesteringang. Het woord ‘gerven’ stamt overigens uit de middeleeuwen en betekent ‘zich gereed maken’.

Gerfkamer Stevenskerk Nijmegen. Schilderij van Johannes Bosboom (1817-1891)

Van Reint Wobbes kreeg ik desgevraagd een artikel over de oude weem in Huizinge, waarin ook geschreven wordt over Domies Voartje (domineespad). Dit pad dat van de voormalige pastorie-boerderij naar de kerk voert, werd eeuwenlang door priesters en later door dominees gebruikt en voerde in de rooms-katholieke tijd regelrecht naar de priesteringang bij het koor. In de zeventiende eeuw werd de ingang dichtgezet en kreeg de preekstoel een plek voor de oude doorgang. Het pad is nog steeds zichtbaar op het kerkhof, al wordt het tegenwoordig wat gestremd door het kerkhof.

Huizinge: dichtgemetselde priesteringang en deel Domies Voartje

Pastorie van Huizinge

Nog een paar kerken met (dichtgemetselde) poortjes die zeer waarschijnlijk priesteringangen zijn geweest: de kerk van ’t Zandt, waar op de uiteinden van de rondstaaf rond het boogveld maskerkopjes zijn afgebeeld.

voormalige priesteringang

maskerkopje

Tolbert: hier zit op de noordelijke en zuidelijke koormuur een dichtgemetselde priesteringang waarvan ik helaas geen plaatjes heb kunnen vinden. Van de kerk in Marum wel weer. Ik citeer uit een bouwhistorische opname: “in de zuidwand van het koor is een dichtzetting van een doorgang, die correspondeert met een dichtzetting aan de buitenzijde. Daarachter is een holte waarin een gemetselde deuromlijsting is te zien die over minstens twee lagen is versierd met een motief dat is opgebouwd uit cirkelsegmenten”.  Een priesteringang?

En ook de dertiende eeuwse kerk van Niehove heeft in de zuidgevel een dichtgemetselde priesteringang, vaag zichtbaar tussen beide voorste ramen in, ik hoop dat u het kunt zien.

Als een soort van toegift de Martinikerk te Groningen. Hier is een oude middeleeuwse priesteringang aan de zuidzijde van het koor, aangeduid als bruidsdeur.  Voor de Reformatie was het gebruikelijk dat bij de zuiddeur het huwelijk werd gesloten, waarna de inzegening in de kerk volgde. Boven de bruidsdeur ziet u een laat 16e eeuwse cartouche met bruidstekst.

Nedersaksische tekst boven de bruidsdeur

Geen spannend verhaal dus, wel mooie bouwsporen.

Een Reactie op “Een dichtgemetseld poortje

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s