Fratskop

Tijdens de restauratiewerkzaamheden was het ineens te voorschijn gekomen. Een bakstenen hoofdje als sluitsteen boven de dichtgemetselde zuidelijke ingang van de kerk te Spijk. Een bijzondere vondst! Hoe bijzonder het was bleek naderhand opnieuw. We hebben rondgeneusd in verschillende bronnen en specialisten geraadpleegd. Tot nu toe hebben we echter een soortgelijk hoofdje niet kunnen achterhalen.

Nu zijn gebeeldhouwde of geschilderde hoofden geen onbekend fenomeen in kerken. Ook niet in Groningen. Zo is er in Oosternieland een weliswaar vage, maar onmiskenbare figurale schildering op het gewelf, de stille luisteraar.

In Garmerwolde zie je omhoogkijkend, narachtige, geschilderde hoofden. Groenmannetjes zoals onze collega’s van Educatie ze gedoopt hebben.

Groenmannetje rechtsonder

Fratskoppen worden ze in de literatuur wel genoemd. Elizabeth den Hartog schreef in 2012 in Madoc (tijdschrift over de middeleeuwen): “soms gaat het om sereen ogende dames en mannen met baarden (bakstenen hoofdje Spijk), maar vaker zijn het tonguitstekers en andere bekkentrekkers, narren (de groenmannetjes), breeduit grijnzende types” en verderop stelt ze: “Het is een non-verbale boodschap die deze koppen communiceerden.”

Heel kort gezegd gaat het om goed en kwaad, of deugden en ondeugden. Serene kopjes vertolken, u raadt het al, het goede, de deugden. Deze kopjes zijn in de kerk veelal terug te vinden in koor- en kapelsluitingen.

De narren en bekkentrekkende tronies zouden de kerkganger herinneren aan de ondeugden die hij moet mijden. Aan de buitenkant van de kerk zijn ze terug te vinden onder de dakrand of op de toren. Aangebracht om de kerkganger alvast te waarschuwen? Deze zie je bijvoorbeeld tussen andere figurale afbeeldingen in Oldenzijl

kopje onder dakrand Oldenzijl

andere figurale afbeeldingen onder de dakrand

Binnenin de kerk kun je ze terugvinden op plekken waarheen je oog afdwaalt als de preek niet zo wil boeien. Zo stil is de luisteraar op het gewelf van Oosternieland dus blijkbaar niet. Hij waarschuwt voor de gevolgen als je je niet op de zaken van het geloof concentreert!

Het bakstenen hoofdje in Spijk heeft geen uitgesproken gelaatstrekken en dat zou weer terug zijn te voeren op de romaanse bouwperiode. De romaanse koppen zouden over het algemeen minder uitdrukking hebben dan de gotische en daarmee zijn ze als type minder goed herkenbaar. Maar volgens mij is de boodschap duidelijk, zo pal boven de ingang …

3 Reacties op “Fratskop

  1. Interessante vondst. Aan de buitenkant van het schip van de Donatuskerk in Leermens heb je die (vaak versleten al) narrenkopjes ook onder de muizentandfries hoog in de gevels.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s